Frits Schetsken

Kunstschatkist

Toermalijn

Bollebooswicht

Kunstschuimer

Kunstspotter

KAREL V ( 1500-1558)

Tournai / Doornik

Op 24 februari 1500 klinkt in een van de 300 kamers van het Gentse Prinsenhof de eerste schreeuw van Kareltje, kersverse zoon van Johanna van Castilië, de vrouw van de Habsburger Filips de Schone, graaf van Vlaanderen, Henegouwen en Holland, hertog van Brabant en Luxemburg, kortom, de man die over een flink stuk van het huidige België en een deel van Nederland regeert. Zoek vandaag in Gent niet naar die plaats waar Karels wieg heeft gestaan, want van het Prinsenhof is niet veel meer over dan een restant van een buitenpoort, de Donkere Poort, met een bronzen plaat die een idee geeft van hoe het er hier ooit uit gezien moet hebben.


Op 7 maart 1500 wordt de nieuwe prins, die dan al de titels aartshertog van Oostenrijk en hertog van Luxemburg mag voeren, gedoopt in de Gentse Sint-Janskerk, die nu Sint-Baafskathedraal heet.


Op 20 november 1504 overlijdt in Spanje de moeder van Johanna, koningin Isabel I van Castilië. Omdat haar oudere broer en zus al vroeg zijn overleden, komt Johanna nu in aanmerking voor een zitje op de Castiliaanse troon. Daardoor moeten Kareltjes ouders zich in 1505 dringend in Spanje bekend gaan maken als nieuw vorstenpaar en wordt de vijfjarige prins ondergebracht bij tante Margaretha van Oostenrijk, een zus van zijn vader. Zij woont in het Hof van Savoye te Mechelen. Ook Karels oudere zus Eleonora, geboren in 1498, en twee jongere zusje, Isabella en Maria, geboren in 1501 en 1505, gaan mee naar tante Margreet. Zijn jongere broertje Ferdinand en zijn jongste zusje Catharina, beide in Spanje geboren in 1503 en 1507, zal Karel pas ontmoeten als hij op zijn zeventiende voor het eerst naar Spanje reist, want die broer en zus worden daar opgevoed. En al die tijd heeft Karel zijn moeder noit meer gezien in de Nederlanden en als hij haar uiteindelijk in Spanje weerziet, is Johanna krankzinnig verklaard.

Ook zijn vader heeft Karel nooit meer gezien, want wat is er met hem gebeurd? Hij is tijdens de Blijde Intrede in Spanje in 1506 heel onverwachts overleden in Burgos. Johanna lijdt bijzonder zwaar onder dat verlies, want het was niet zomaar een verstandshuwelijk tussen die twee, maar ware liefde. Zij is eigenlijk niet langer in staat tot regeren en dat komt haar vader Ferdinand II van Aragon niet slecht uit, want hij laat haar gek verklaren en kan zo zelf in haar plaats over Castilië blijven regeren. Als Johanna de Waanzinnige zal ze haar dagen tot haar dood in 1555 slijten op het kasteel van Tordesillas, waar zoon Karel haar diverse malen zal bezoeken.


Het vroege overlijden van zijn vader zadelt de 6-jarige Karel op met een zware erfenis, namelijk al diens landsheerlijkheden, samen de Habsburgse Nederlanden. Daaronder vallen het hertogdom Brabant, de graafschappen Vlaanderen en Holland en het Vrijgraafschap Bourgondië, op dat moment enkel nog Franche-Comté omvattend. Nog ruimschoots minderjarig, wordt die erfenis voorlopig beheerd door grootvader Maximiliaan I van Oostenrijk, die als regent optreedt. Maar omdat zijn functie als keizer van het Heilige Roomse Rijk elders in Europa verplichtingen met zich meebrengt, benoemt hij zijn dochter Margaretha van Oostenrijk tot landvoogdes van de Nederlanden.


De dood van zijn vader betekent voor Karel ook een opleiding in de hoogste versnelling als toekomstig heerser. Daar houdt Margaretha zich niet mee bezig, daarvoor wordt Karel vanaf 1507 omringd door Willem II van Croÿ, heer van Chièvres, en Adriaan van Utrecht, een man die in Leuven theologie doceert en mede dankzij deze connectie met Karel het later tot eerste Nederlandse paus zal brengen. De opleiding van de jeudige prins omvat zowel zwaarvechten als jagen, typische ridderlijke vaardigheden, waarschijnlijk wel plezierige leerstof. Maar daarnaast proberen de heren hem ook wat inzicht te geven in de nieuwe humanistische idealen van zijn tijd, wat al minder enthousiasme wekt bij een prins in z’n puberjaren. En grootkanselier Jean le Sauvage wacht de ondankbare taak een toekomstig vorst de beginselen van politiek en bestuur bij te brengen. Dat gebeurt allemaal in het Frans, de normale hoftaal, waarnaast Karel zich enig Vlaams heeft eigen gemaakt voor de dagelijkse omgang met het gewonere volk.


Op 5 januari 1515 is voor Karel zijn onbezorgde jeugd voorbij. Op die dag wordt hij meerderjarig verklaard tijdens een plechtige vergadering van de Staten-Generaal in het Brusselse paleis op de Koudenberg. Maar hij wordt nu niet meteen helemaal aan zijn lot overgelaten, tante Margreet blijft een belangrijke rol in de regering spelen als ervaringsdeskundige.

Wel moet Karel meteen op reis en niet voor enkele dagen, maar voor een flinke rondreis door zijn nieuwe landsheerlijkheden. Hij moet in veel steden de traditionele Blijde Intrede doen, waarbij de amper 15-jarige nieuwe vorst door zijn onderdanen wordt gehuldigd. Vanaf dat moment zal zijn agenda voortdurend volstaan met allerhande geplande en onverwachte taken. We gaan hem door de jaren heen proberen te volgen:


Anno 1515


Frankrijk: Op 1 januari 1515 overlijdt de Franse koning Louis XII en wordt opgevolgd door François I. De nieuwe Franse koning zal heel zijn leven een geduchte tegenstander zijn van Karel en dat begint al meteen, want in Italië woedt dan al sinds 1508 een oorlog van de Liga, een regelmatig wisselend verbond van allerhande partijen, die elkaar de macht betwisten in delen van het noorden van Italië. De Fransen hebben zich sinds 1513 verbonden met Venetië en vanaf zijn kroning tot koning neemt François I de titel hertog van Milaan aan, verzamelt tegen juli 1515 een leger en rukt op naar Italië en gaat op 13 september een veldslag aan met een Zwitsers-Pauselijk leger bij Marignano, die hij op de ochtend van 14 september weet te winnen. Op 4 oktober 1515 veroveren de Fransen Milaan.  


Nederlanden: Karel richt de Capilla Flamenca op, een hofkapel van geestelijken, waarvoor de beste zangers en muzikanten van die dagen worden geëngageerd. Deze muziekgroep zorgt voor opluistering van de kerkelijke erediensten en moet dan ook permanent met Karel meereizen als onderdeel van zijn hofhouding, een levenslange tournee dus. En zelfs na de dood van de oprichter blijft dit ensemble bestaan, want zoon Felipe/Filips blijft er gebruik van maken.

Anno 1516

Spanje: Op 23 januari overlijdt Ferdinand II van Aragon, de vader van Johanna van Castilië, Karels moeder. Hij heeft een hele tijd het regentschap in Spanje waargenomen voor zijn ontoerekeningsvatbaar verklaarde dochter. Aan dat Spaanse hof is ook al die tijd kleinzoon Ferdinand, een jongere broer van Karel, blijven rondhangen. En de oude regent zou hem het liefst zien als zijn opvolger, maar dan wel als koning van Spanje, want de jongen is als een echte Spanjaard opgevoed, in tegenstelling tot de meer Vlaamse Karel. Ferdinand II wil daarom zijn naar hem vernoemde kleinzoon bij testament tot opvolger benoemen, maar bij zijn dood is dat testament nog niet opgemaakt. Daardoor blijft Karel rechtmatige opvolger en zo erft de nu 16-jarige knaap de koninkrijken Aragon, Navarra, Napels, Sicilië en Sardinië – waarvan de laatste drie in het huidige Italië liggen.


Op 13 en 14 maart 1516 wordt Karel in de Brusselse Sint-Goedelekerk plechtig uitgeroepen tot koning van Spanje en hij zal over dat rijk gaan regeren als koning Carlos I (Karel I dus, want hij is de eerste Spaanse koning van die naam). Missen we in de hoger vermelde opsomming niet Castilië? Officieel niet, want ondanks haar waanzin is moeder Johanna nog steeds koningin van Castilië en Granada. Zij zal pas in 1555 overlijden en al die tijd oefent Karel het regentschap uit over moeders gebieden, wat in oorkonden en op munten tot uiting komt als Juana y Carlos – Johanna en Karel.


Italië: Karel krijgt als nieuwe koning van Spanje meteen de aanslepende oorlog van de Liga op zijn bord. De Fransen hebben in 1515 een grote overwinning behaald op Ferdinand II van Aragon, Karels voorganger als koning van Spanje, en hem het hertogdom Milaan afhandig gemaakt. De Franse koning François I legt aan Karel op 13 augustus de Vrede van Noyon voor, waarbij de Fransen Milaan behouden en Karel het hertogdom Napels krijgt toegewezen. Aan dat laatste is wel een kleine voorwaarde verbonden, Karel moet zich verloven met Louise, de dochter van François, als zij zeven jaar is en met haar trouwen als ze elf-en-een-half jaar is. De Franse koning zal dan zijn aanspraken op Napels overmaken aan Louise. Van die verloving en dat huwelijk is niets in huis gekomen, goddank wellicht voor Louise …


Maar Karel speelt het sluw, hij gaat op 19 oktober in Londen een alliantie aan met de Engelse koning Henry VIII onder het voorwendsel dat het om een anti-Turkse liga gaat, maar hij wil echter vooral zijn positie ten aanzien van de Fransen versterken. François doorziet dat natuurlijk en sluit op zijn beurt op

29 november een alliantie met het Zwitsers Eedgenootschap.


Bij het verdrag van Brussel op 3 december treedt Karels grootvader Maximiliaan van Oostenrijk, in zijn functie als keizer van het Heilige Roomse Rijk toe tot het verdrag van Noyon.

Anno 1517


Frankrijk / Italië: Op 11 maart sluiten François I van Frankrijk, Karel als koning Carlos I van Spanje en Maximiliaan van Oostenrijk als Duits-Rooms keizer de alliantie van Kamerijk, een bevestiging van het verdrag van Brussel. Maar in een geheim bijbehorend verdrag verdelen ze Italië in twee koninkrijken, het ene voor François, het andere voor Karel.  


Spanje: Op 8 september gaat Karel samen met zijn 18-jarige zus Eleonora, Willem van Croÿ en een groot gevolg in Vlissingen aan boord van een vloot van veertig schepen, die koers zet naar Spanje. Eleonora moet mee als toekomstige bruid voor de veel oudere koning van Portugal. Het bestuur over de Nederlanden wordt voorlopig in handen gegeven van een regentschapsraad, die spoedig wordt vervangen door tante Margareta van Oostenrijk, al jaren bekend met de stiel.

Na een stormachtige reis arriveert het gezelschap in de Spaanse kunstplaats Villa Viciosa van waaruit de hofstoet vertrekt naar Valladolid, waar het paleis van de overleden koning van Aragon is gelegen. Van daaruit vertrekt een rondreis langs een hele reeks Spaanse steden om de nieuwe vorst aan de bevolking voor te stellen. Heel veel enthousiasme voor iemand die van ver buiten Spanje komt, is er niet. Karel/Carlos zal tot 1519 in Spanje blijven om daar kennis te maken met het land en het bestuur te regelen.


Duitse Rijk: Op 31 oktober, net voor Allerheiligen, spijkert de augustijner monnik Maarten Luther zijn 95 stellingen aan de deur van de slotkerk van het kasteel van Wittenberg. Het begin van zijn latere confrontatie met de paus en met keizer Karel. Wél enthousiast is keurvorst Frederik de Wijze, trots dat er zo’n open geest heerst op zijn universiteit.

Anno 1519


Amerika: Vanaf 1519 beginnen de Spaanse conquestadores aan de verovering van het rijk der Azteken, dat zij in 1521 helemaal in bezit hebben. De nieuw ontdekte landen staan in de bestuurlijke administratie van Spanje geboekstaafd als ‘De Indiën’, maar allengs wordt meer en meer over de Nieuwe Wereld gesproken. Deze overzeese gebieden geven Karels bezit ook een nieuwe bijnaam: het Rijk waar de zon nooit onder gaat.


Duitse Rijk: Op 12 januari 1519 sterft grootvader Maximiliaan van Habsburg, aartshertog van Oostenrijk en keizer vann het Heilige  Roomse Rijk. Voor Karel houdt dat alweer een erfenis van gebieden in. De Oostenrijkse erflanden bestaan uit de aartshertogendommen ‘beneden de Enns’ en ‘boven de Enns’, de hertogdommen Stiermarken, Karinthië en Krain, het graafschap Tirol en nog een handvol kleinere gebieden. Maar Karels broer Ferdinand zal zich flink roeren bij deze erfeniskwestie, die daardoor enkele jaren zal aanslepen.


Nog bij leven en welzijn heeft grootvader Maximiliaan geprobeerd om zijn kleinzoon Karel hem te laten opvolgen als keizer van het Heilige  Roomse Rijk, zeg maar het gebied wat nu Duitsland is, maar in die dagen bestaat uit een groot aantal zelfstandige staten, elk geregeerd door een keurvorst. Dat keizerschap valt niet zomaar door te geven, het is een functie waarbij je door de keurvorsten gekozen wordt. En bij de dood van Maximiliaan is er naast Karel nog een andere kandidaat, de Franse koning François I d’Orléans.

De keurvorsten steunen beide kandidaten, wat hen persoonlijk voordeel oplevert, omdat hun stem dan wordt gekocht door de meest biedende mededinger. Alleen Frederik III van Saksen wil dit spel niet meespelen.

Nu is Maximiliaan al tijdens zijn leven gestart met zijn campagne voor Karel en heeft de keurvorsten 500.000 florijnen beloofd voor hun stem. François overbiedt echter dat bod en wil tot liefst drie miljoen gaan. Maar dat is buiten de mogelijkheden van Karel gerekend, die grote bedragen gaat lenen bij de beroemde bankiersfamilie Fugger.


Paus Leo X voelt zich erg ongemakkelijk met Spaanse troepen op zo’n 60 kilometer van Rome en steunt daarom de kandidatuur van François I. Hij belooft de keurvorst van Mainz tot zijn vaste pauselijke legaat – gezant - te maken. Er bestaat echter een zekere traditie van Habsburgers als keurvorst en de Duitse bevolking is dan ook niet echt happig op een Fransman in die functie, wat de keurvorsten enige tijd geeft om zich te beraadslagen.


Karel vertrekt in mei 1519 vanuit Spanje naar Duitsland. Hij laat de Spaanse en Italiaanse bezittingen achter onder regentschap van zijn oude theologieleraar Adriaan Boeyens, ofwel Adriaan van Utrecht.

Wanneer Karel met een leger naar Frankfurt optrekt, waar de keurvorsten vergaderen, wordt hun keuze daardoor iets makkelijker gemaakt en uiteindelijk haalt hij het op 28 juni 1519 als rooms koning en toekomstig keizer.

Anno 1520


Spanje: Na Karels vertrek breekt op 16 april 1520 een opstand uit, de Guerra de las Comunidades de Castillavan de Comunidades, een verbond van Castiliaanse steden, die protesteren tegen de zware belastingen die Karel / Carlos I hen oplegt.


Duitse Rijk: Op 23 oktober 1520 volgt de kroning van Karel in de dom van Aken tot rooms koning, waarna hij zich ‘gekozen rooms keizer’ zal noemen en de vijfde Karel in die functie wordt, dus Karl V, keizer Karel V, de naam waaronder hij uiteindelijk in de vaderlandse geschiedenisboeken van de Nederlanden belandt..

Nu is de feitelijke macht van zo’n rooms keizer vrij gering. Concrete macht over de Duitse gebieden heeft zo’n gekozen koning van het Heilige Roomse Rijk niet. Maar aan de titel en vooral aan de kroning door de paus, dan nog het hoogste gezag op geestelijk gebied, wordt wel een groot prestige ontleend op Europees vlak en een groot gezag in wereldlijke zaken, waardoor zo’n keizer ook buiten Europa als een invloedrijk persoon en de wereldlijke leider van het Westen wordt gezien.

Karel kan dat gezag bovendien ook reëel inhoud geven, doordat hij dankzij de Spaanse erflanden – die spoedig de rijkdommen van hun Zuid-Amerikaanse veroveringen zullen binnenkrijgen – over de financiële middelen beschikt om grote legers samen te stellen. Daarnaast engageert hij zich voor de bescherming van de Kerk en de paus, een soort tegenprestatie voor de pauselijke inzegening van zijn keizerschap. Dat engagement houdt voor Karel de bestrijding in van al wie zich verzet tegen het pauselijke gezag, kortweg alle protestantse stromingen, min of meer interne vijanden van de Kerk. De externe vijanden zijn sinds de val van Constatinopel in 1453 de Ottomaanse Turken.

Anno 1521


Oostenrijk: Bij de erfenis van grootvader Maximiliaan – overleden sinds 12 januari 1519 – is Karels broer Ferdinand – die zich reeds de Spaanse erflanden zag ontglippen – hem te snel af. Hij weet te bereiken dat de Oostenrijkse erflanden bij het Verdelingsverdrag van Worms van 21 april 1521 aan hem worden overgedragen, waardoor het Habsburgse Huis later gesplitst zal worden in een Spaanse en een Oostenrijkse tak. Maar als hoofd van het geslacht blijft Karel wel levenslang de titel aartshertog van Oostenrijk voeren.


Duitse Rijk: Met de reformatie wordt Karel al direct op zijn eerste reis door Duitsland geconfronteerd. De protesten van de augustijner monnik Maarten Luther tegen de rooms-katholieke Kerk en het pausschap kan de zeer katholieke Karel niet zomaar tolereren, temeer daarmee zijn door de paus verleende keizerlijke gezag wordt ondergraven.

In de hoop hem tot een herroeping van zijn stellingen te kunnen bewegen, krijgt Luther een vrijgeleide om in april 1521 ter verhoor te verschijnen op de Rijksdag van Worms. Daar verklaart hij echter niets van zijn stellingen te willen herzien. Volgens de legende doet hij dit met de woorden "Hier sta ik, ik kan niet anders". In een eigenhandig geschreven antwoord laat Karel V vervolgens weten dat dit onacceptabel is. Luther wordt dan op 26 mei 1521 met het Edict van Worms in de Rijksban geslagen, maar keurvorst Frederik III van Saksen verleent hem onderdak op de Wartburg te Eisenach. Karel V is dan alweer uit Duitsland vertrokken om pas weer in 1530 terug te keren. In de tussentijd zijn vele Duitse vorsten naar het protestantisme overgaan.


Spanje: Adellijke troepen weten de opstanden in1521 in de Castiliaanse steden neer te slaan. Hiermee is de macht van de steden gebroken en zal Spanje een monarchistisch, adellijk en agrarisch karakter krijgen. De stad Valladolid, waar Isabel van Castilië met Fernando van Aragón in 1469 is getrouwd in het Palacio de los Vivero, schaart zich aan de zijde van de ‘comuneras’ en wordt na de definitieve nederlaag op 3 februari 1522 daarvoor gestraft met het verlies van alle door de koninklijke familie verleende privileges.


Frankrijk: Begin 16de eeuw weet Karels grootvader Maximiliaan een liga tegen Frankrijk te vormen met paus Leo X, koning Ferdinand van Aragon en de Engelse koning Henry VIII. Hij weet Henry over te halen om de tot dan Franse stad Doornik te veroveren en dat lukt de Engelse koning op 25 september 1513. Zelf verlaat Henri de stad alweer op 13 oktober, maar zijn troepen blijven nog een tijdje de stad bezetten. Maar veel nut heeft zo’n vrij geïsoleerd stukje Engeland natuurlijk niet voor de Engelse vorst en hij wil dan ook in 1518 zijn bezit best verkopen aan de Franse koning François I. Dat kan zijn grote tegenstander Karel V natuurlijk niet zomaar laten gebeuren.

Nadat François I de verkiezing voor het keizerschap aan Karel V verloren heeft, valt hij in 1521 Navarra en de Habsburgse Nederlanden binnen. Keizerlijke troepen kunnen de invasie keren en Karel V gaat Doornik in september 1521 belegeren, wat na enkele maanden leidt tot de overgave van Doornik in december van datzelfde jaar. Maar er is nog een ander gevolg van die belegering.


Wanneer Karel in het najaar van 1521 zes weken in Oudenaarde verblijft tijdens zijn beleg van Doornik, logeert hij bij de gouverneur van die stad, Charles de Lalaign, die aan de overkant van de Schelde op grondgebied van Pamele zijn woning heeft. Charles heeft als kamermeisje Janneke van der Gheynst in dienst. Zij is op haar vijfde wees geworden, nadat haar ouders bij een pestepidemie omgekomen zijn. Haar vader Gilles was als handelaar in dienst van de tapijtmanufactuur van Lalaign en dat was voor Charles de reden om het kind bij zich op te nemen. Janneke groeit op als Jeanne en Karel ontmoet haar in november op een van de festiviteiten die voor hem worden georganiseerd ten huize Lalaign. Nog altijd vrijgezel, is de 21-jarige keizer nogal ondersteboven van de jeugdige schoonheid van Jeanne en dat leidt tot een one-night-stand. Negen maanden later, op 7 juli 1522, bevalt Jeanne van der Gheynst aan het Spei te Pamele van een dochter, die naar Karels tante Margaretha wordt genoemd. Na de doop in de Onze-Lieve-Vrouwekerk van Pamele doet de moeder afstand van haar dochter, die in ruil zal worden opgevoed door het hof. Margaretha wordt ondergebracht bij de familie De Douvin in Brussel, maar Margaretha van Oostenrijk en Karels zus Maria zullen toezien op de opvoeding. Wanneer Margaretha zeven jaar is, erkent Karel haar als bastaardkind en krijgt zij officieel ook de naam Margaretha van Oostenrijk. Toch zal ze niet als dusdanig de geschiedenisboeken in gaan, want reeds op haar tiende moet Margreet naar Italië verhuizen, waar ze onder de hoede komt van Madame de Lannoy.

Dat heeft alles te maken met politiek. Karel V wil namelijk op goede voet staan met de paus en Margaretha zal hem daarbij van nut zijn. Zij wordt in 1536 uitgehuwelijkt aan Alessandro de ‘Medici, een familielid van paus Clemens VII ofwel Giulio de ‘Medici. Nu is haar kersverse echtgenoot nogal een losbol, die het blijkbaar ooit al te bont heeft gemaakt en reeds het eerste jaar van hun samenzijn wordt vermoord. Margreet zou nu het liefst met Cosimo de ‘Medici opnieuw in het huwelijksbootje willen stappen, maar ze heeft pech, want intussen is er ook een nieuwe paus gekozen, Alessandro Farnese, paus Paulus III. Dus wordt haar tweede huwelijk opnieuw zo geregeld dat haar man een familielid van de paus is, de 14-jarige Ottavio Farnese, hertog van Farnese, waarmee in 1538 tot haar eigen ongenoegen de dan al 16-jarige Margaretha moet huwen en zo zal zij later als Margaretha van Parma geschiedenis schrijven.


Nederlanden: Op monetair vlak voert Karel V in 1521 een gulden van 20 stuivers in, zowel als rekeneenheid als in de vorm van een gouden munt, die al gauw de Carolusgulden wordt genoemd. In 1543 komt er ook een zilveren Carolusgulden.


Italië: Karel sluit dan een alliantie met de paus en de Engelse koning Henry VIII waarna de derde Italiaanse oorlog eind 1521 begint. Zijn tegenspeler François I heeft een alliantie gesloten met de Republiek Venetië.

Anno 1522


Spanje / Nederlanden: Van 1522 tot 1529 is Karel vrijwel permanent in Spanje, waar de inquisitie steeds harder optreedt tegen al wie ervan verdacht wordt niet het rooms-katholicisme aan te hangen. Omdat het protestantisme elders in Europa ook als bedreigend voor de wereldlijke orde wordt gezien, wordt door Karel V in 1522 in de Nederlanden naar Spaans voorbeeld, een inquisitieraad bestaande uit twee geestelijken en drie leken ingesteld, met aan het hoofd de Brabantse jurist Frans van der Hulst. Ook de aanstelling van speciale raadsheren in de provinciale justitieraden kan niet verhinderen dat de aanhang van het protestantisme in de Nederlanden langzaam maar zeker toeneemt.

Anno 1523


Spanje: Vanaf 1523 wordt het centrale bestuur van Spanje gereorganiseerd. Gespecialiseerde bestuursraden  - consejeros - worden opgericht en naast de reeds bestaande Raden voor Castilië, Aragon, Napels en Sicilië richt Karel / Carlos I in 1523 de Raad van State en de Raad voor de Financiën op.

Anno 1524


Nederlanden: Op 19 mei 1515 verkoopt Joris met de Baard, gubernator van Friesland, uit geldgebrek zijn rechten op Friesland aan Karel V. Dat leidt tot een oorlog tussen Friese boeren onder leiding van Pier Gerlofs Donia die Friesland onafhankelijk willen houden en Hollandse troepen van Karel V. Aanvankelijk hebben de Friezen succes, maar na de dood van Pier in 1520 kan diens opvolger en neef Wijerd Jelckama dat niet bestendigen en wordt het rebellenleger in 1523 verslagen, waarbij Jelckama met zijn laatste medestanders op de Grote Markt van Leeuwarden wordt onthoofd, waarna de Friezen in 1524 keizer Karel als landsheer erkennen.


Spanje: Om zijn enorme overzeese gebieden met hun grote rijkdommen te besturen en voor anarchie te behoeden, richt Karel V in 1524 de Raad voor de Indiën op en de Raad voor de Oorlog

Anno 1525


Italië: Tijdens de Slag bij Pavia op 24 februari 1525, Karels verjaardag, weten de keizerlijke troepen de Fransen een zware nederlaag toe te brengen en kunnen ze zelfs François I gevangennemen. Hij wordt overgebracht naar Madrid en tekent daar in 1526 de Vrede van Madrid, waarbij hij al zijn aanspraken op Milaan, het Koninkrijk Napels, de Franche-Comté, Kroon-Vlaanderen en Artesië opgeeft. Zodra hij vrijkomt herroept hij deze concessies echter weer.

Anno 1526


Spanje: Karel blijft na zijn ontmoeting met Janneke van der Gheynst nog zo’n vier-en-een-half jaar vrijgezel, om dan op 11 maart 1526 in het Spaanse Sevilla te trouwen met zijn 23-jarige nicht Isabella van Portugal, dochter van koning Emanuel I van Portugal. We weten intussen dat hij goede banden met pausen had, dus trouwen met zijn nicht wordt vlot toegestaan. Het nieuwe paar reist bijna een jaar lang door het zuiden van Spanje, waarbij Karel opdracht geeft voor de bouw van een paleis in Granada. Bella en Karel blijken een gelukkige toekomst tegemoed te gaan, ook al is de eerste reden voor hun huwelijk louter politiek geweest, de banden met het buurland Portugal verstevigen. Veel zullen ze elkaar echter niet zien, want Isabella’s echtgenoot is veelvuldig op zakenreis, maar wellicht is dat juist het geheim van hun goede huwelijk.  


Karels frequente afwezigheid laat zich verklaren door het persoonlijke karakter dat in die dagen aan het gezag van de vorst is verbonden. Daardoor moet Karel zich veelvuldig in al zijn gebieden tonen en daar zelf allerlei zaken regelen. En waar het om reële strijd gaat, wil hij graag zijn troepen aanvoeren, wat hem naar slagvelden in heel Europa en in Noord-Afrika zal brengen. Zijn leven speelt zich daardoor voor zowat eenderde af in de Nederlanden, eenderde in Spanje en voor het laatste eenderde ergens in Europa buiten zijn eigen gebieden.


Italië: Karels overwinning bij de Slag van Pavia leidt tot een tegenreactie waarbij Frankrijk, paus Clemens VII, Genua, Venetië en Florence zich op 21 mei 1526 met elkaar verbinden in de Liga van Cognac. Hoewel deze in 1528 wordt versterkt door een verdrag tussen Frankrijk en Engeland, blijken de leden van de Liga weinig vastberaden.


Hongarije: Met de slag bij Mohács op 29 augustus 1526 verovert de Ottomaanse sultan Süleyman I grote delen van het koninkrijk Hongarije, waarbij de zwager van Karel, Lajos II, koning van Hongarije sneuvelt. Lajos was gehuwd met Karels zus Maria, die voortaan als Maria van Hongarije ook onze geschiedenisboeken gaat bevolken, want na de dood van haar man neemt ze eerst enige tijd het regentschap over Hongarije op zich, totdat daar een nieuwe vorst is gekozen. Als Karels broer Ferdinand tot nieuwe koning van Hongarije is aangewezen, gaat Maria in Wenen wonen, de hoofdstad van het Habsburgse Oostenrijk.

Anno 1527


Italië: Begin 1527 vallen Franse troepen Noord-Italië binnen. Het keizerlijke leger is al jaren niet meer betaald en gaat daarom eigenmachtig over tot de plundering van Rome, op een schaal die sinds de tijd van de Vandalen niet meer is voorgekomen. Deze ramp voltrekt zich op 6 mei 1527 en gaat de geschiedenis in als de Sacco di Roma. De Franse troepen plunderen op hun beurt de stad Pavia en slaan het beleg voor de poorten van Napels.


Spanje: Het meest indrukwekkende monument dat Karel als Carlos I heeft nagelaten is echter ook het minst bekende: het Paleis van Carlos I, niet in één van de hoofdsteden van zijn rijk, maar in het afgelegen Granada, om precies te zijn middenin het Moorse paleizen- en tuinencomplex van het Alhambra, waarvan delen moeten worden afgebroken om plaats te maken voor de nieuwbouw. Karel geeft de opdracht tot de bouw van dit paleis als hij op zijn huwelijksreis in 1527 in het Alhambra verblijft. Het zal een enorm gebouw in renaissance-stijl worden, dat met zijn bijzondere ontwerp en rijke symboliek een unieke bouwkundige uitbeelding van Karels opvattingen van het universele keizerschap vormt. Even symbolisch is het feit dat dit paleis, nadat er tientallen jaren aan gewerkt is, uiteindelijk nooit wordt voltooid. In Córdoba, eveneens in Andalucía, wil Karel V de eeuwenoude moskee laten afbreken om er een enorme kathedraal voor in te plaats te bouwen. Als een deel van het middenschip, opgericht in het midden van de moskee met gebruikmaking van het sloopmateriaal, voltooid is laat hij echter de verdere bouwwerkzaamheden staken.


Hoewel het bestuurlijke zwaartepunt van Karels Spaanse rijk na de nederlaag van de ‘comuneras’ in Valladolid in februari 1523 naar Madrid wordt verplaatst, is het toch in Valladolid dat op 21 mei 1527 in een huis aan de Calle San Pablo Felipe wordt geboren, het eerste kind en enige zoon van Karel en Isabella, later bij ons bekend als koning Filips II van Spanje.

Anno 1528


Nederlanden: In 1528 staat de Utrechtse aartsbisschop Hendrik II van Beieren, die ook de wereldlijke macht over het omringende gebied Neder- en Oversticht (zeg maar Utrecht en Overijssel), die macht af aan Karel V, waarna de stadhouder van Holland en Zeeland vanaf 1534 ook stadhouder van die gebieden zal worden.  


Amerika: In april 1528 stuit Francisco Pizarro tijdens een verkenningstocht vanuit Panama op een goed georganiseerd welvarend indianenrijk. De Inca-gouverneur verwelkomt de Spanjaarden vriendschappelijk en de Inca’s zijn allerminst verontrust door de komst van deze blanke lieden. Pizarro is echter ambitieus en wil zijn verre neef Hernán Cortés, de veroveraar van het Aztekenrijk, evenaren. Daarom reist hij terug naar Spanje om met Carlos I te spreken.


Spanje: Op 21 juni 1528 wordt in Madrid Maria van Spanje geboren, dochter van Karel en Isabella.

Anno 1529


Oostenrijk / Noord-Afrika: In 1529 rukt sultan Süleyman I op tot voor de poorten van Wenen. Deze aanval kan door Karels broer Ferdinand vrijwel geheel zelfstandig worden afgeslagen. Karel strijdt op dat moment in Italië met zijn troepen tegen Frankrijk. In datzelfde jaar verovert de Ottomaanse sultan echter wel Algiers en gaat nu dus ook een bedreiging vanuit Noord-Afrika vormen. Bij die Noord-Afrikaanse acties is ook een zoon van een Turkse pottenbakker uit Lesbos betrokken, Barbarossa Khair ad-Din Pasha. Deze man is samen met zijn broer Aruj in de kaapvaart actief met eerst Alexandrië en daarna Djerba als uitvalsbasis. Als in 1518 Aruj sneuvelt, neemt broer Khair diens bijnaam Barbarossa over en stuurt hij een gezantschap naar Süleyman, waarbij hij de Ottomaanse sultan als zijn heer erkent. In ruil krijgt hij de titel beylerbey en militaire versterking, wat hem in staat stelt om Algiers als bolwerk van piraterij uit te bouwen.


Spanje: Karels grootkanselier Mercurino di Gattinara voegt een reeks bestuurlijke ideeën samen tot de theorie van de “Monarchia Universalis”. Aanhakend bij de keizerlijke taak tot het handhaven van vrede en gerechtigheid, baseert hij zich daarbij vooral op de politieke theorieën van zijn 15de-eeuwse Italiaanse landgenoten Bartolus de Saxoferrato en Dante Alighieri.

Gattinara laat het echter niet bij een politieke theorie, maar komt ook met heel concrete plannen hoe de keizerlijke regering in de praktijk vormgegeven zal moeten worden. Als "grootkanselier aller rijken en landen" van Karel ziet hij voor zichzelf een rol weggelegd als leider van het centraal keizerlijk bestuursapparaat, dat rechtstreeks bevoegd zal zijn voor alle aangelegenheden in alle gebieden van Karels rijk. Hij heeft daarvoor ook één uniform munt- en rechtsstelsel in gedachten. Topfiguren uit de Spaanse regering zien dit centralistische concept van Gattinara echter niet zitten en ook Karel zelf vreest dat hij hierdoor al te afhankelijk zal worden van zijn oude grootkanselier.


Italië: Mede doordat Genua onder leiding van admiraal Andrea Doria overloopt naar het keizerlijke kamp van Karel, kunnen de Franse troepen in juni 1529 door de keizerlijke vernietigend verslagen worden.


Spanje: Naar het voorbeeld van het succesvolle regentschap van zijn tante Margaretha van Oostenrijk in de Nederlanden, stelt Karel V nu voor alle drie delen van zijn rijk een landvoogd of regent aan. Dit is telkens één van zijn naaste familieleden, waarmee de loyaliteit aan zijn persoon gewaarborgd wordt. Aldus benoemt hij:in juli 1529 zijn vrouw Isabella van Portugal tot regentes voor Spanje,


Frankrijk: Op 3 augustus 1529 sluit Karel V opnieuw een vredesverdrag met Frankrijk, de Damesvrede van Kamerijk. Karel wordt bij deze vrede vertegenwoordigd door tante Margaretha van Oostenrijk, François I stuurt zijn moeder Louise van Savoye. Margaretha is ooit korte tijd gehuwd geweest met hertog Filibert I van Savoye en Louise is haar schoonzus, dus dat maakt het sluiten van een vrede wat makkelijker voor beide dames.

Bij de Damesvrede wordt vastgelegd dat Karel afziet van zijn aanspraken op het hertogdom Bourgondië en François van diens aanspraken op Milaan en Napels. Hiermee is de eenheid van Frankrijk veiliggesteld en is Italië definitief onder keizerlijke respectievelijk Spaanse overheersing gekomen. Vlaanderen en Artesië worden losgemaakt uit het leenverband met de Franse koning.

Ten slotte  wordt paus Clemens VII verplicht Karel tot Rooms keizer te kronen.


Amerika: Francisco Pizarro krijgt een audiëntie bij Carlos en die geeft hem toestemming het onbekende rijk namens de Spaanse kroon in bezit te nemen en te besturen, zij het op eigen rekening. Pizarro reist terug naar Amerika.


Spanje: Op 23 november 1529 wordt Fernando geboren, zoon van Carlos I en Isabella van Portugal, maar de baby sterft na enkele maanden.

Anno 1530


Italië / Duitse Rijk: Op 24 februari 1530 wordt Karel V op zijn 30ste verjaardag in Bologna tot keizer gekroond door paus Clemens VII. Het is de laatste keer dat een paus een keizer zal kronen.


Spanje: Grootkanselier Mercurino di Gattinara overlijdt op 5 juni 1530. Hoewel Karels vrouw Isabella officieel het bestuur over Spanje namens haar man voert, wordt de Spaanse regering in de praktijk tot midden de jaren 1540 vooral geleid door topambtenaar Francisco de los Cobos. Karel zelf zal vanaf nu telkens maar voor korte periode in Spanje aanwezig zijn.

Na het overlijden van Gattinara is de weg vrij voor een nieuwe manier om Karels wereldrijk te besturen. In plaats van het bureaucratische en centralistische plan van Gattinara komt nu een meer persoonlijke en gedecentraliseerde structuur, het zogeheten regentschapssysteem.


Duitse Rijk: Op 15 juni 1530 komt Karel in Augsburg aan, waar hij op 20 juni de Rijksdag zal openen. Hij probeert hier de christelijke eenheid te herstellen door te wijzen op het Ottomaanse gevaar. Mogelijk beïnvloed door Erasmus, maar ook heel pragmatisch is hij bereid tot concessies aan de protestanten. De Augsburgse Confessie, de geloofsbelijdenis die Melanchthon de Rijksdag voorlegt, wordt echter verworpen. Datzelfde gebeurt met de Confessio Tetrapolitana, een reformatorisch geschrift van de steden Staßburg, Konstanz, Lindau am Bodensee en Memmingen. En ook de geloofsbeleidenis Fideo ratio ad Carolum imperatorem van Ulrich Zwingli wordt aan de Rijksdag voorgelegd.

Op deze zelfde rijksdag wordt besloten tot de invoering van de naar Karel V genoemde Constitutio Criminalis Carolina, die echter pas tijdens de volgende rijksdag te Regensburg op 27 juli 1532 wordt geratificeerd. De Carolina geldt als het eerste Duitse strafwetboek en omvat alszodanig zowel materieel strafrecht als strafprocesrecht. Met name bij dat laatste worden vele moderne strafrechtsbeginselen ingevoerd, zoals het schuldbeginsel, de inquisitoire procesgang en een verplichte bewijsvoering.


Nederlanden: Op 1 december 1530 overlijdt Margaretha van Oostenrijk in Mechelen en daarmee komt er een einde aan haar bestuur als landvoogdes over de Nederlanden.

Anno 1531


Duitse Rijk: Karel benoemd in januari 1531 zijn broer Ferdinand tot regent voor Duitsland, op basis van diens keuze en kroning tot Rooms koning en toekomstig keizer.


Op 27 februari 1531 verenigen de protestantse rijksvorsten zich in de Schmalkaldischer Bund in Schloss Wilhelmsburg onder leiding van landgraaf Filips I van Hessen en Johan Frederik van Saksen. Het is een reactie op de protestantse Confessio Augustana, door Karel afgewezen tijdens de Rijksdag van Augsburg. De Rijksvorsten van protestantse gebieden in Duitsland willen achterstelling van hun bevolking tegengaan en daarom sluiten drie neder- en acht bovenduitse Rijkssteden zich in Schmallkalden dit verbond.


Nederlanden: Na de dood van zijn tante Margaretha laat Karel V zijn zuster Maria van Hongarije uit Wenen overkomen en benoemt haar op 1 oktober 1531 tot nieuwe landvoogdes van de Nederlanden. Met haar eruditie en daadkrachtigheid zijn de Nederlanden in vertrouwde en capabele handen, zodat Karel zich spoedig weer op de problemen in zijn andere rijken kan richten.


Elke regent of landvoogd krijgt een publieke volmacht waarmee hij of zij de volledige bevoegdheden krijgt om staatkundig als plaatsvervanger van Karel V te kunnen fungeren. In een geheime restrictie wordt vervolgens bepaald welke rechten Karel aan zichzelf voorbehoudt en welke beslissingen aan hem ter goedkeuring moeten worden voorgelegd.


Om de Nederlanden efficiënt te kunnen besturen, reorganiseert Karel V in 1531 ook de centrale bestuursorganen, die sindsdien in Brussel gevestigd zijn volgens een methode die al sinds 1523 in de Spaanse gebieden is ingevoerd. Dit resulteert in de zogeheten Collaterale Raden. Deze bestaan uit de Raad van State, een adviesorgaan dat is samengesteld uit leden van de hoge adel. Voor het financieel beheer richt hij de Raad van Financiën op en voor de belangrijkste bestuurlijke zaken is ten slotte de Geheime Raad verantwoordelijk. De al langer bestaande Grote Raad van Mechelen blijft het hoogste college van de rechterlijke macht in de Nederlanden. Als belangrijkste raadsheren gelden eerst Jean Carondelet en Lodewijk van Schore en later de Friese jurist Viglius van Aytta.

Anno 1532


Oostenrijk: In 1532 doet de sultan Süleyman een nieuwe poging om Wenen te veroveren, maar Karel brengt een leger van 80.000 man op de been, waarop het Ottomaanse leger zich terugtrekt.


Amerika: In april 1532 begint Francisco Pizarro met een legermacht van slechts 168 Spanjaarden, waarvan 62 te paard, aan de verovering van het Incarijk. Daar is juist een tweestrijd tussen twee broers beslecht. Na de dood van hun vader, de Incavorst Wayna Qhapaq, willen zijn zonen Huáscar en Atahualpa het rijk niet volgens pa’s wens delen, maar elk wil de volledige macht. Atahualpa heeft de meest ervaren soldaten aan zijn kant staan en in april 1532 overwint hij nabij de hoofdstad Cuzco zijn broer. Hij laat daarop de hele familie van Huáscar onder de ogen van zijn broer executeren, terwijl Huáscar zelf als gevangene naar Cajamarca wordt gestuurd, waar zijn broer met een leger van 80.000 manschappen verblijft. Juist diezelfde maand komen de Spanjaarden aan en hoewel Atahualpa berichten ontvangt van schermutselingen tussen hen en de lokale bevolking, heeft hij het nog te druk om zich daarmee bezig te houden. Als de Spanjaarden zeven maanden later arriveren in Cajamarca stemt Atahualpa in met een ontmoeting. Die zal plaatsvinden op het centrale plein van de stad op 16 november 1532. In een draagstoel arriveert Atahualpa, omringd door een groot aantal licht bewapende Inca’s. Hij eist genoegdoening voor de door de Spanjaarden begane plunderingen en verkrachtingen waarover hij heeft gehoord, Pizarro sommeert hem echter zich tot het christendom te bekeren. Plots geeft Francisco het aanvalssein, waarop de Spanjaarden met hun wapens een slachting aanrichten onder de verzamelde Inca’s en Atahualpa gevangennemen en hem gijzelen. Zijn gezag is echter groot genoeg om zijn onderdanen geen verzet te laten bieden, om zo het leven van hun vorst te sparen. Die biedt de Spanjaarden een kamer vol goud en zilver aan als losgeld en de Spanjaarden mogen ook nog eens vrij door het rijk reizen om meer buit te verzamelen. Maar Pizarro wil niet van onderhandelen weten.


Spanje: Als voornaamste vorst van zijn tijd wordt Karel door talrijke bekende schilders vereeuwigd. De meest beroemde schilderijen van Karel zijn echter gemaakt door één van de grootste schilders van de 16de eeuw: Tiziano Vecelli, beter bekend als Titiaan. Karel leert hem kennen in 1532 en benoemt hem tot zijn hofschilder voor diens kopie van een schilderij door Jakob Seisenegger. Met dit portret, waarop Karel V met een hond is afgebeeld, introduceert Seisenegger het genre van de staatsieportretten waarop de vorst ten voeten uit is afgebeeld.

Anno 1533


Amerika: Francisco Pizarro krijgt versterking van Diego de Almagro en nadat op 29 augustus Atahualpa wordt gedood na een schijnproces, waarbij hij ervan beschuldigd wordt zijn broer Huáscar te hebben laten vermoorden zonder hun toestemming, rukken de Spanjaarden naar Cuzco op, waar ze de jonge Manco Inca als marionet op de troon plaatsen en zo het Incarijk voor de Spaanse kroon in bezit nemen.


Turkije: Barbarossa wordt door Süleyman naar Istanboel ontboden en benoemd tot grootadmiraal, belast met de bouw van een oorlogsvloot.  

Anno 1534


Noord-Afrika: Barbarossa zet met zijn vloot koers naar Tunis. Wanneer hij de Turkse vloot ziet naderen vlucht Muley Hassan, de heerser over Tunis en kan de stad worden ingelijfd bij het Ottomaanse Rijk. Daarmee vormen de Barbarijse zeerovers voortaan een bedreiging voor de Spaanse handel op Noord-Afrika, omdat ze Spaanse schepen overvallen. Bovendien plunderen ze de kusten van Karels Spaanse en Italiaanse gebieden.

Anno 1535


Amerika: Het veroverde gebied Amerikaanse gebied wordt in 1535 verheven tot het vice-koninkrijk Nieuw Spanje.


Spanje: Op 24 juni 1535 wordt Juana van Habsburg als dochter van Karel en Isabel geboren in de koninklijke residentie aan de Plaza de las Descalzas Reales in Madrid, thans als Monasterio de las Desclazas Reales, een door Juana gesticht klooster.


Noord-Afrika: Met een vloot onder bevel van Andrea Doria onderneemt Karel een expeditie tegen Tunis en kan de stad innemen. Een groot deel van Barbarossa’s vloot wordt vernietigd en na een korte belegering van de vesting La Goleta op 14 juli wordt Tunis op de Ottomanen heroverd. Maar Barbarossa zelf is met een resterend deel van zijn vloot kunnen ontkomen en valt daarmee onder meer Mahón, de hoofdstad van het Baleareneiland Minorca.aan.


Frankrijk / Duitse Rijk: François I heeft dan wel de Damesvrede moeten accepteren, maar hij geeft zich niet zo snel gewonnen en gaat een samenwerking aan met Karels tegenstanders in Duitsland: de in het Schmalkaldisch Verbond verenigde protestantse rijksvorsten.

Anno 1536


Nederlanden: De stad Groningen met de Ommelanden daarrond kunnen zich lang handhaven als een onafhankelijk gebied. Maar dat verandert wanneer aartshertog Maximiliaan van Oostenrijk duidelijk rechten op Friesland claimt en ook Groningen in het vizier krijgt. De stad zoekt in 1506 hulp bij graaf Edzard I van Oost-Friesland (nu in Duitsland), maar hij kan de stad niet beschermen in de strijd die intussen is ontstaan tussen de Gelderse graaf en de Habsburgers. Daarom proberen de Groningers het vanaf 1514 bij graaf Karel van Gelre. Maar als in 1536 een zekere Meindert van Ham dreigt om de stad namens koning Christiaan III van Denemarken te bezetten, gaan de Groningers onderhandelen met Karel V met als uitslag dat zij Karels Friese stadhouder Toutenburg binnen hun muren toelaten en zo deel gaan uitmaken van de Bourgondische Kreits. Groningen en Ommelanden worden op dat ogenblik voor het eerst als een gewest beschouwd.


Drenthe is een gebied dat aan het uiteinde van de invloedsfeer van de Utrechtse bisschop ligt en toch evenmin bij Friesland of  bij Groningen behoort. Wanneer aan het begin van de 16de eeuw de bisschop zijn macht verliest, zal Drenthe een tijdlang binnen de invloedsfeer van de Gelderse graaf Karel van Gelre vallen, maar uiteindelijk komt het gebied vanaf 1536 onder bestuur van Karel V als deel van zijn Bourgondische Kreits.


Italië: Nadat in 1535 de door Karel met Milaan beleende hertog Francesco II Sforza is overleden, rukt de Franse koning  François I weer op richting Noord-Italië en bezet in 1536 de tot het Heilige Roomse Rijk behorende hertogdommen Savoye en Piemonte.


In Italië wil Karel wil op twee fronten terugslaan en zodoende vallen zijn troepen in het noorden Picardië binnen en trekt hij zelf, net terug van de verovering van Tunis, aan het hoofd van een leger de Provence binnen in een poging Marseille te veroveren. De Fransen passen dan de tactiek van de verschroeide aarde toe en Karels leger moet zich uitgeput terugtrekken.


Turkije: Barbarossa krijgt van sultan Süleyman 80 galeien, 800 janitsaren (elitesoldaten), 8000 gewone soldaten en 800.000 ducaten kasgeld.

Anno 1537


Nederlanden: De centralisatie en toenemende belastingdruk onder Karel V heeft ook weerstand tot gevolgd. Het hoogst loopt die op wanneer in 1537 de Vlaamse stad Gent weigert om in te stemmen met de vorstelijke bede en daarmee feitelijk in opstand komt tegen de overheid. Landvoogdes Maria van Hongarije kan de zaak niet oplossen.


Italië / Joegoslavië / Griekenland: Barbarossa vertrekt uit Istanboel met de bedoeling Italië aan te vallen. De bevolking van talloze kuststreken en havenstadjes langs Ionische en Egeïsche Zee wordt uitgeroeid of slaaf gemaakt. De afspraak is dat Turkse troepen vanuit Albanië aanvallen en Fransen vanuit Marseille, maar deze laatsten komen niet opdagen. Barbarossa verlegt daarom zijn actieterrein naar de Ionische Zee en eist van vele eilanden jaarlijkse schattingen. Hij vaart met enorme buit terug naar Istanboel.


Spanje: Op 19 oktober 1537 wordt zoon Juan van Karel en Isabella geboren, maar de baby sterft al na enkele dagen.

Anno 1538


Frankrijk: In 1538 sluiten Karel V en François I een wapenstilstand tijdens een persoonlijke ontmoeting in Aigues-Mortes.


Griekenland: Karel V, de paus en de republiek Venetië sluiten een bondgenootschap tegen de Turkse sultan. Andrea Doria gaat met 200 schepen en 60.000 manschappen naar Korfoe. Barbarossa laat zijn vloot in de baai van Arta nabij Preveza wachten. Andrea Doria onttrekt zich evenwel aan een confrontatie wat door de Ottomanen als een nederlaag voor de christelijke wereld wordt beschouwd.

Anno 1539


Spanje: Isabel van Portugal sterft op 1 mei 1539 in Toledo. Karel is op reis, maar haar dood treft hem diep, want hoewel ze elkaar weinig zagen, waren ze erg op elkaar gesteld. Hij kleedt zich voor de rest van zijn leven in het zwart en zal nooit hertrouwen. Hij houdt het bij korte affaires.


Vanaf 1539, na de dood van zijn moeder Isabel van Portugal, wordt zoon Felipe / Filips regent over Spanje in naam van zijn vader Karel / Carlos I.


Frankrijk: Na de verzoening met François I reist Karel eind 1539, op uitnodiging van de Franse koning voor de eerste keer in alle rust dwars door Frankrijk. Daarbij bezoekt hij onder meer de

beroemde kastelen langs de Loire.

Anno 1540


Frankrijk: De door Frankrijk reizende Karel  trekt op 1 januari 1540 samen met zijn Franse gastheer op feestelijke wijze Parijs binnen, waar te zijner ere grote feesten en banketten plaatsvinden. Eind januari komt Karel weer in de Nederlanden aan om de kwestie rond zijn geboortestad Gent op te lossen.


Nederlanden: Karel V komt persoonlijk tussen wanneer het landvoogdes Maria van Hongarije niet lukt om Gent weer in het gareel te krijgen. Met de zogeheten Concessio Carolina van 30 april 1540 maakt hij een eind aan de macht van de gilden en straft de stedelijke regenten door hen blootsvoets in een boetekleed en met een strop rond hun hals vergiffenis voor hun daden te laten vragen. Gentenaars heten daarom nu nog stroppendragers.


Italië: Het vacante hertogdom Milaan wordt op 11 oktober door Karel in leen gegeven aan zijn zoon Filips, waardoor het direct met Spanje verbonden wordt en enkele decennia later een belangrijk bruggenhoofd kan worden voor de Spaanse troepen richting de opstandige Nederlanden. François I ziet deze belening als een provocatie en sluit een alliantie met een andere machtige vijand van de keizer, de sultan van het Ottomaanse Rijk. Deze alliantie is slechts informeel, maar desondanks wordt het als schandalig ervaren dat de Franse koning, met de titel "allerchristelijkste koning", een verbond met de als heidens aangemerkte islamitische sultan aangaat.


Amerika: Het Incarijk wordt in 1540 het vice-koninkrijk Peru. Hiermee krijgen deze verre koloniën formeel eenzelfde status als andere onderdelen van de Spaanse kroon, zoals het vice-koninkrijk Napels.


Noord-Afrika: Barbarossa doet vanuit Algiers een aanval op Gibraltar.

Anno 1541


Duitse Rijk: Rond 1540 maakt een groot deel van de rijksvorsten deel uit van het Schmalkaldisch Verbond Karel V streeft nog steeds naar een verzoening tussen beide groepen en roept verschillende Rijksdagen bijeen om het conflict op te lossen. Maar ook op de Rijksdag te Regensburg van 27 april tot 22 mei 1541 slaagt hij er niet in de eenheid te herstellen.


Noord-Afrika: Een tegenaanval van Karel in september op Barbarossa in Algiers wordt een dramatische mislukking. Het slechte weer maakt het onmogelijk voor de soldaten van de vloot om aan land te gaan en de schepen drijven uiteen.

Anno 1542


Amerika: In de Amerikaanse gebieden doen zich allerlei misstanden voor,  met name de mishandeling van de oorspronkelijke Indiaanse bevolking. De dominicaner priester Bartolomé de Las Casas brengt dit onder de aandacht van de Spaanse regering. Karel vaardigt daarop in 1542 de Nieuwe Wetten uit, waarbij slavernij van indianen wordt verboden en de conquistadores verplicht worden om rekening te houden met het welzijn van de indianen.

Anno 1543


Nederlanden: Vanaf 1492 wordt Gelre bestuurd door Karel van Egmont, die als hertog  Karel van Gelre op een zeker moment naast Gelre ook macht uitoefent over het Graafschap Zutphen, Overijssel, Drenthe, Friesland en Groningen. Hij staat daarmee het streven van de Habsburgers om de Nederlanden te verenigen behoorlijk in de weg. En daarvan is Karel van Gelre zich goed bewust, dus probeert hij akkoorden af te sluiten met de andere vijand van Karel V, de Franse koning François I. Karel heeft daarbij ook een uitstekend legerleider in de persoon van Maarten van Rossum, door zijn tegenstanders ook Swerten Merten genoemd. Maarten plundert in 1528 de Hollandse stad Den Haag, maar dat is voor Karel V en landvoogdes Margaretha van Oostenrijk duidelijk een brug te ver. Zij rukken naar Gelre op en de hertog moet de Vrede van Gorinchem sluiten. Na de dood van de Gelderse hertog in 1538 wordt hij opgevolgd door Willem van Kleef, die als hertog Willem V de strijd tegen Karel V zal voortzetten. Willem maakt een afspraak met de Franse koning, waarbij de Fransen de gebieden van Karel V vanuit het zuiden zouden binnenvallen en Maarten van Rossum vanuit het noorden de aanval zou inzetten. Op 12 juli 1542 verklaart Frankrijk de oorlog en inderdaad rukt Maarten in 1542 al plunderend door het hertogdom Brabant naar Antwerpen op. Die stad kan zich maar ternauwernood verdedigen tegen een inname, maar uiteindelijk moet Swerten Merten zich toch terugtrekken, veel verwoeste hoeves en kastelen achterlatend. Daar kan Karel V absoluut niet mee lachen, hij stuurt in de zomer van 1543 een legermacht van 40.000 soldaten op veldtocht door het Gelderse rivierengebied tussen Maas en Rijn, waarna in een veldslag bij Venlo de Geldersen worden verslagen, terwijl Frankrijk het bij enkele invallen in Artois en Luxemburg houdt. Bij het traktaat van Venlo van 7 september 1543 moet hertog Willem V zijn gebieden goeddeels afstaan en kan Karel V zijn Bourgondische Kreits voltooien, die hij voortaan als de Zeventien Provinciën zal aanduiden.


Italië / Frankrijk: Barbarossa plundert Reggio di Calabria, er breekt paniek uit in Rome. Op uitnodiging van Frankrijk vestigt Barbarossa zijn hoofdkwartier in Toulon, waar de Turkse vloot overwinteren zal. Toulon wordt voor enige tijd een Turkse stad. Franse boeren uit de omgeving worden gevangengenomen voor dienst op de Turkse galeien. In Toulon worden slavenmarkten gehouden. Turkse eskaders plunderen steden en dorpen aan de Spaanse kust.


In 1543 sluit sultan Süleyman een informele coalitie met François I. Gezamenlijk voeren ze een aanval uit op de stad Nica, een strategische havenstad in handen van Karels bondgenoot hertog Charles III van Savoye.

Anno 1544


Frankrijk: François I koopt het bondgenootschap met de Turken af.


Italië: Op 11 april volgt de slag bij Cérisoles ten zuiden van Turijn tussen een Franse legermacht en keizerlijke troepen van Karel. De Fransen winnen, maar kunnen hun winst verder niet voordelig benutten. Karel slaat in mei 1544 terug, samen met koning Hendrik VIII van Engeland met een inval in Noord-Frankrijk. Maar ook die invasie wordt geen succes.


Frankrijk: François I en Karel V sluiten op 18 september 1544 de vrede van Crépy. In het vredesverdrag is een plan opgenomen om de steeds weer oplaaiende oorlogen met Frankrijk definitief te beëindigen door het Franse en het Habsburgse Huis met elkaar te verbinden. Daartoe zal François' jongste zoon Charles, hertog van Orléans, ofwel met Ferdinands dochter Anna trouwen, ofwel met Karels dochter Maria van Spanje. In het eerste geval zal Charles d’Orléans dan met Milaan beleend worden, in het tweede geval zelfs met de Nederlanden. Het is aan Karel V om deze keus te maken, maar nog voordat hij een besluit heeft kunnen nemen, overlijdt Charles d’Orléans op 9 september 1545.

Anno 1545


Italië: Karel V heeft paus Paulus III zover gekregen dat deze in 1545 het Concilie van Trente bijeenroept. Het zal in drie zittingsperioden actief zijn: 1545-1547, 1551-1552 en 1562-1563 en dan ook in dat tijdsbestek onder drie pausen vallen. Nadat de pauselijke legaat op 13 december 1545 de eerste periode heeft geopend, zullen de opvolgers van Paulus III, de pausen Julius III en Pius IV, zich met respectievelijk de tweede en derde periode bezighouden. Wanneer het concilie op 4 december 1563 gesloten wordt, is Karel V reeds gestorven. Nochtans heeft Karel van dit concilie verwacht dat het tot hervormingen zal besluiten, waardoor de protestanten naar de rooms-katholieke Kerk zullen terugkeren. Maar het tegendeel voltrekt zich, juist dit concilie wordt het begin van de Contrareformatie, waarin de katholieke Kerk zich sterk afzet tegen de protestantse stromingen.


Amerika: In het veroverde Amerikaanse gebied, meer bepaald in het huidige Bolivia, worden zilvermijnen gevonden nabij de stad Potosí, die in april 1545 door Juan de Villarroel is gesticht onder de naam Villa Imperial de Carlos V.

Anno 1546


Duitse Rijk: Het Schmalkaldisch Verbond verklaart zich bereid de bepalingen van het Concilie van Trente met geweld te bestrijden. Daarop trekt Karel V in 1546 tegen hen ten strijde in de Schmalkaldische Oorlog.


Turkije: Barbarossa overlijdt in Istanboel. Hoewel die man in het Westen wordt gezien als een piratenhoofdman, ziet men een held in hem vanuit de Turkse invalshoek. Hij krijgt dan ook een mausoleum en later nog een standbeeld, beide in het Barbados Park van Beşiktas in Istanboel.  


Oostenrijk: Karel leert tijdens zijn verblijf voor de Rijksdag van Regensburg in juni 1546 de 19-jarige zangeres Barbara Blomberg kennen, dochter van metaalbewerker Wolfgang Blombergen en Sibilla Lohman. Deze ontmoeting leidt tot een zwangerschap die nog grote gevolgen zal hebben voor zowel de Spaanse geschiedenis als die van de Nederlanden.  

Anno 1547


Oostenrijk / Turkije: Karel V en zijn broer Ferdinand als koning van Hongarije sluiten een wapenstilstand van 5 jaar met sultan Süleyman tegen een jaarlijkse tribuutbetaling van 50.000 dukaten. In de overeenkomst wordt Karel slechts als koning van Spanje aangeduid, omdat de sultan zich als opvolger van de Byzantijnse keizers ziet en dus als enige ware keizer.  


Oostenrijk / Nederlanden: Op 24 februari 1547 bevalt Barbara Blomberg onder strenge geheimhouding van zoon Johan. Als de jongen drie jaar is wordt hij weggenomen bij zijn moeder om als Juan de Austria aan het hof in Spanje verder te worden opgevoed. Barbara trouwt kort daarop met een regeringsambtenaar. Na de dood van haar echtgenoot krijgt zij op initiatief van Fernando Álvarez de Toledo, hertog van Alva en onder die laatste naam bekend in onze Belgische geschiedenis, een staatspensioen toegewezen namens de nieuwe Spaanse koning Filips II, de halfbroer van haar zoon. Ze moet zich dan wel in een klooster terugtrekken, wat ze aanvankelijk weigert. Ze wil eerst haar zoon Juan terugzien en dat gebeurt in 1576 voor het eerst en het laatst. Hij is dan landvoogd van de Nederlanden, maar is intussen beroemd geworden als de held van Lepanto, waar hij als 24-jarige legeraanvoerder bij de Griekse westkust aan boord van zijn vlaggenschip Real de vloot van het Ottomaanse Rijk een fatale nederlaag toebrengt als aanvoerder van een internationale Heilige Liga die het gevaar van de Turken moet keren. Vijf jaar later, in 1576, stuurt Filips II hem als landvoogd naar de Nederlanden, waarvan een deel in opstand verkeert.

Barbara woont op dat moment met haar twee zonen uit haar huwelijk in Gent, maar Juan kan haar overreden om naar Spanje te gaan, waar ze uiteindelijk in het klooster treedt. In de Nederlanden gaat het helemaal fout voor Don Juan, hij moet voortdurend oorlog voeren tegen opstandelingen en maakt daarbij enkele blunders. Ondanks een Eeuwig Edict verovert hij op 24 juli 1577 Namen en behaalt hij op 31 januari 1578 een grote overwinning in de Slag bij Gembloers. Maar op 2 augustus 1578 lijdt hij in de Slag bij Rijmenam een nederlaag. Hij loopt tyfus op in het natte Belgische klimaat en op 1 oktober 1578 overlijdt hij daaraan in het legerkamp van Bouge nabij Namen. Na de dood van haar zoon Juan mag Barbara wonen waar ze wil en dat wordt dan het landgoed Escobedo in Ambrosero, waar ze op 18 december 1597 sterft.


Frankrijk: De Franse koning François I overlijdt op 31 maart 1547, waarmee Karel een van zijn hardnekkigste tegenstanders kwijt is..


Duitse Rijk: Na het mislukken van Karels pogingen tot een regeling met de Duitse protestanten tijdens de Rijksdag van Regensburg, laait de strijd met het Schmalkaldisch Verbond weer op en behaalt Karel in de slag Slag bij Mühlberg op 24 april 1547 een overwinning op de protestanten. Hij is mild voor de overwonnenen, slechts hun leiders worden gevangengezet.

Anno 1548


Duitse Rijk: Op de volgende rijksdag van Augsburg in 1548 wil Karel aanvankelijk een rijksbond met loyale vorsten oprichten, maar dit stuit op tegenstand van zijn zuster Maria van Hongarije als landvoogdes van de Nederlanden omdat zo'n bond voornamelijk het Duitse koningschap ten goede zal komen. Daarom wordt uiteindelijk besloten tot de bijna volledige verzelfstandiging van de Nederlanden middels de Transactie van Augsburg van 26 juni 1548. Gelre, het Neder- en Oversticht en Groningen worden bij dit Verdrag uit de Westfaalse kreits losgemaakt en bij de Bourgondische Kreits gevoegd, waartoe reeds de Bourgondische erflanden van Karel V behoren. Feitelijk verkrijgen de Nederlanden hiermee hun onafhankelijkheid.


Spanje: Titiaan verblijft van 1548-1551 aan het keizerlijke hof en schildert portretten van Karel en zijn familie. In 1550 of 1551 krijgt hij bovendien de opdracht van de keizer om volgens diens exacte aanwijzingen een bijzonder altaarstuk te schilderen, La Gloria, waarop Karel, slechts gekleed in een doodshemd en in gezelschap van enkele familieleden, in aanbidding neerknielt voor de Heilige Drie-eenheid. Het schilderij komt later boven het altaar van het klooster van Yuste te hangen, recht boven de crypte waar de dan overleden keizer zijn eerste rustplaats krijgt.


Op 13 september 1548 trouwt Karels dochter Maria van Spanje met haar neef Maximiliaan, de latere keizer Maximiliaan II van Oostenrijk.


Amerika: In het huidige Mexico nabij Zacatecas wordt een rijke zilverader gevonden. Het zilvererts uit Bolivia en Mexico wordt al snel op grote schaal ontgonnen en gemunt om vervolgens door de zilvervloot naar Spanje te worden verscheept. Dit zal een belangrijke impuls geven aan de Spaanse economie, hoewel een groot deel ervan ook opgaat aan Karels vrijwel constante oorlogsvoeringen.

Anno 1549


Nederlanden: Op 4 november laat Karel in de Pragmatieke Sanctie vastleggen dat de Nederlanden steeds één en onverdeeld overgeërfd zullen worden. Dat heeft maar stand gehouden tot eind van die 16de eeuw de Tachtigjarige Oorlog uitbreekt.

Anno 1550


Spanje: Na het overlijden in 1530 van grootkanselier Mercurio di Gattinara heeft Karel geen nieuwe grootkanselier meer benoemd, maar werkt hij op een meer informele manier samen met de staatssecretarissen Francisco de los Cobos voor Spaanse zaken en Nicolas Perrenot de Granvelle voor alle overige aangelegenheden. Deze laatste is Gattinara alleen als grootzegelbewaarder opgevolgd, maar fungeert in de praktijk als Karels eerste minister. Nicolas Granvelle wordt na zijn overlijden in 1550 opgevolgd door zijn zoon en naaste medewerker Antoine Perrenot de Granvelle.


Nederlanden: Nadat Karel V in 1547 de Duitse protestantse vorsten heeft overwonnen, treedt hij ook in de Nederlanden steeds strenger op. Zo vaardigt hij in 1550 het beruchte Bloedplakkaat uit, waarmee het verspreiden en bezitten van ketters materiaal, het bijwonen van ketterse bijeenkomsten, het prediken van ketterij en het huisvesten van ketters met de dood bestraft wordt. Om ketterij efficiënter te kunnen bestrijden, maar ook de misstanden in de rooms-katholieke Kerk zelf aan te pakken, wordt bovendien in Rome onderhandeld over een kerkelijke herindeling van de bisdommen. Deze zal in 1559 onder Filips II worden doorgevoerd en toont de toenemende invloed van de vorst op de kerkelijke aangelegenheden.


Duitse Rijk: Om in afwachting van definitieve besluiten van het Concilie de protestanten voorlopig tevreden te stellen heeft Karel V kort daarvoor het Augsburger Interim uitgevaardigd. Dit is een tamelijk eigenmachtige mengeling van concessies, waarmee hij enerzijds de protestanten opdraagt om het traditionele katholiek geloof, de katholieke gebruiken en de zeven sacramenten opnieuw te aanvaarden, maar anderzijds protestantse geestelijken toestaat om te trouwen en leken om de Heilige Communie onder beide gedaanten te ontvangen.

Anno 1551


Duitse Rijk / Frankrijk: In de herfst van 1551 sluiten protestantse rijksvorsten een geheim verbond, het Verdrag van Chambord, met de nieuwe Franse koning Henri II, waarbij zij geld en steun zullen krijgen in ruil voor de overdracht aan Frankrijk van Kamerijk (Cambrai) en de drie tot het Heilige Roomse Rijk behorende bisschopssteden (de Trois-Évêchés) Metz, Toul en Verdun. De Franse koning bezet die drie steden onmiddellijk.  


Oostenrijk: Onder leiding van Maurits van Saksen trekken de keurvorstelijke troepen op naar Innsbruck, waar Karel op dat moment verblijft. Ternauwernood weet de keizer aan een gevangenneming te ontkomen.

Anno 1552


Frankrijk: Terwijl zijn broer Ferdinand op 2 augustus 1552 bij het Verdrag van Passau vrede met de protestantse vorsten weet te sluiten, trekt Karel in de herfst van 1552 met zo'n 35.000 man naar Metz om die stad te heroveren. Daarmee begint is de vijfde, en voor Karel de laatste, oorlog met Frankrijk. Het beleg van Metz wordt een ramp en moet op 1 januari 1553 gestaakt worden.


Spanje / Portugal: Karels dochter Juana van Habsburg, aartshertogin van Oostenrijk, trouwt in 1552 als 17-jarige met haar directe neef, de 15-jarige Juan Manuel van Portugal, de Portugese troonopvolger.

Anno 1553


Duitse Rijk: Nadat hij naar Brussel is teruggekeerd, probeert Karel V in de loop van 1553 de Duitse vorsten nog te bewegen om zijn zoon Filips tot rooms-koning en toekomstig keizer te kiezen, wanneer zijn broer Ferdinand eenmaal keizer zal zijn. Dit in een laatste poging om het gezag van het keizerschap verbonden te houden met de macht van de Spaanse en Nederlandse erflanden. Door dit plan, de Spaanse Successie genaamd, zien de Duitse vorsten hun vrijheid wederom bedreigd door een absolute en universele monarchie onder een veel te katholieke en Spaanse Filips en zij wijzen het voorstel dan ook resoluut van de hand.

Anno 1554


Spanje / Portugal: Nadat Juan Manuel van Portugal in 1554 op zijn 16de aan diabetes overlijdt, wordt enkele weken nadien zijn zoon Sebastiaan geboren. Moeder Juana hertrouwt nooit en als zij enkele jaren later door haar broer Felipe – inmiddels koning Filips II geworden – naar Madrid wordt ontboden om tijdelijk het Spaanse koninkrijk te leiden terwijl hij naar Engeland gaat om er met Mary Stuart te trouwen, zal ze niet meer naar Portugal terugkeren. Daardoor zal ze haar ginds achtergebleven zoon niet zien opgroeien en kent ze hem vooral uit brieven en geschilderde portretten die ze speciaal daarvoor van hem laat maken.

Anno 1555


Duitse Rijk: De religieuze en politieke strijd komt voorlopig ten einde op de rijksdag van Augsburg van 1555, waar Ferdinand, zonder toestemming van zijn broer Karel, met de protestantse vorsten de Godsdienstvrede van Augsburg sluit. Deze regeling houdt in dat de rijksvorsten voortaan vrij zijn om de religie van hun keuze op te leggen aan hun onderdanen. Maar die onderdanen krijgen dus geen individuele godsdienstvrijheid.


Nederlanden: Karel V ziet de Godsdienstvrede van Augsburg als een persoonlijke nederlaag. Teleurgesteld en uitgeput door het vrijwel permanente rondreizen, doet hij op 25 oktober 1555 in Brussel troonsafstand. Dit is een voor die tijd zeer ongewone en opzienbarende daad. Voor deze plechtigheid in de Aula Magna van het Paleis op de Koudenberg zijn vertegenwoordigers van alle Zeventien Provinciën, leden van de regeringsorganen en de ridders van het Gulden Vlies bijeengekomen.


In een ontroerende rede verhaalt de oude keizer, steunend op de jonge Willem van Oranje, hoe hij steeds heeft gestreefd "om voor het welzijn van Duitsland en de andere rijken te zorgen, om voor de vrede en de eenheid van het hele christendom te zorgen en om krachten tegen de Turken aan te wenden". Terugblikkend op zijn leven, eindigt hij met: "ik weet, dat ik vele fouten begaan heb, grote fouten, niet in het minst wegens mijn jeugd, dan wegens menselijk dwalen en wegens mijn passies, en uiteindelijk door mijn vermoeidheid. Maar niemand heb ik bewust onrecht aangedaan, wie ook. Indien er dan toch nog onrecht was, gebeurde het buiten mijn weten en enkel door onvermogen: ik betreur dit openbaar en smeek eenieder, die ik gekrenkt zou hebben, om vergiffenis".


Vervolgens draagt Karel V zijn Nederlandse gebieden over aan zijn zoon Filips, die nu heer van de Nederlanden wordt.


Tegelijk met haar broer Karel treedt Maria van Hongarije op 25 oktober 1555 af als landvoogdes over de Nederlanden.


Duitse Rijk: Doordat de protestantse Duitse rijksvorsten Karels zoon Filips niet tot rooms-koning en latere keizer van het Heilige Roomse Rijk kiezen, gaat de eenheid van macht en gezag door Karels troonsafstand verloren. De Spaanse en Nederlandse erflanden gaan over op zijn zoon Filips, maar het keizerschap op zijn broer Ferdinand. Hierdoor blijft de Spaanse macht zonder erkend internationaal gezag en wordt het keizerschap een vrijwel inhoudsloos aanhangsel van het Duitse koningschap.

Anno 1556


Spanje: In aparte ceremonies worden op 16 januari 1556 de Spaanse koninkrijken Aragon, Navarra en Castilië ook overgedragen aan Karels zoon Filips. In de twee eerste gebieden is hij de eerste koning met de naam Felipe, in Castilië de tweede koning Felipe, dus Felipe II en daar komt de naam vandaan waaronder hij in onze geschiedenis bekend is geworden: koning Filips II.


Op 10 juni 1556 draagt Karel het gebied Franche-Comté over aan Filips, in feite het laatste restant van het vroegere Bourgondië.


Oostenrijk: Van 5 tot 7 september 1556 draagt Karel ten slotte de rechten van het keizerschap over aan zijn broer en latere keizer Ferdinand I. Deze eenzijdige machtsoverdracht zal door de keurvorsten echter pas op 14 maart 1558 erkend worden. Hiermee wordt zowel Karels wereldrijk als het Huis Habsburg gesplitst in een Spaanse en een Oostenrijkse tak.


Nederlanden / Spanje: Karel V vertrekt uit Brussel en doet nog eenmaal zijn geboortestad Gent aan voordat hij op 15 september 1556 in Vlissingen aan boord gaat van het schip dat hem naar Spanje brengt. Daar aangekomen reist hij eerst naar Jarandilla de la Vera, waar hij verblijft in afwachting van een riante villa die hij laat bouwen tegen de zijmuur van het klooster van San Jerónimo de Yuste nabij Cuacos de Yuste, een klein plaatsje aan de voet van de Sierra de Gredos in Extremadura. Daar wil hij zijn laatste jaren doorbrengen, mogelijk geïnspireerd door het leven van de Romeinse keizer Diocletianus, die zich op het einde ook terugtrok als kluizenaar en zich bezighield met tuinieren. Karel heeft in Yuste de beschikking over enkele comfortabel ingerichte kamers en vanuit zijn bed heeft hij, via een speciaal aangebracht venster, uitzicht op het altaar van de kloosterkerk.


In zijn laatste maanden heeft Karel gezelschap van zijn bastaardzoontje, Don Juan van Oostenrijk, de latere landvoogd van de Nederlanden. Hij brengt zijn tijd voornamelijk door met mijmeren en vissen vanaf het balkon van zijn werkkamer. Ook houdt hij zich bezig met zijn verzameling uurwerken, waaronder enkele van de befaamde Italiaanse klokkenmaker Gianello Torriani, die ook enkele bewegende metalen objecten voor hem heeft gemaakt. Daarnaast laat Karel zich nog wel op de hoogte houden van de politieke actualiteit.

Anno 1557


Spanje: Karels dochter Doña Juana sticht in 1557 voor de ongeschoeide franciscaner nonnen een klooster in de vroegere koninklijke residentie in Madrid. In deze Monasterio de las Desclazas Reales komen veel adellijke dames zich afzonderen en brengen hun persoonlijke bezittingen mee, waardoor het klooster beschikt over een belangrijke collectie kunst. Nadat zij is gestorven wordt Juana in de kapel van dit klooster begraven.

Anno 1558


Spanje: Karel V / Carlos I overlijdt in zijn villa op 21 september 1558. Twee dagen later wordt zijn stoffelijk overschot bijgezet in een crypte onder het altaar van de kloosterkerk, waar hij nog geen maand eerder al zijn eigen uitvaartmis heeft laten opdragen. Na zijn overlijden worden overal in zijn rijken herdenkingsmissen voor hem opgedragen, tot in Mexico, Cuzco en Peru toe. Nadat zijn zoon Filips II buiten Madrid het klooster van San Lorenzo de El Escorial heeft laten bouwen, laat hij op 14 januari 1573 de stoffelijke resten van zijn vader hiernaartoe overbrengen. Op 11 mei 1664 worden ze ten slotte bijgezet in het nieuwe koninklijke pantheon onder het hoofdaltaar, waar zij thans liggen te midden van de stoffelijke resten van zijn nakomelingen en zijn opvolgers op de Spaanse troon.


Als het je al moeite heeft gekost om dit relaas van keizer Karel V / koning Carlos I tot de laatste regels door te nemen, is het duidelijk dat de man een drukbezet leven heeft gehad met de nodige stress en ups and downs. Hij heeft het ook moeten klaren zonder vader en moeder, maar niettemin is zijn invloed op de geschiedenis van de Nederlanden – België en Nederland – toch zo groot geweest, dat zijn naam een flink hoofdstuk in alle geschiedenisboeken inneemt. In zijn geboortestad Gent staat zijn beeld op een klein plein, het Prinsenhof, vlakbij het vroegere paleis waar zijn wieg heeft gestaan. Over een nabij kanaaltje, de Lieve, heeft kunstenaar Walter De Buck een brug gemaakt met vier beelden die vooral de legenden die rond Karel zijn geweven in beeld brengt. Een van die legenden is dan weer in beeld gebracht in het Kempische dorp Olen, waar de ‘pot van keizer Karel’ in een fontein vorm kreeg. Het Brusselse paleis met de Aula Magna is bovengronds verdwenen na een brand, maar onder het Koningsplein kan je de ruïnes van dat bouwwerk vandaag gaan bekijken.