Frits Schetsken

Kunstschatkist

Toermalijn

Bollebooswicht

Kunstschuimer

Kunstspotter

DE VIER HEEMSKINDEREN

Dendermonde

Het oorspronkelijke verhaal is een onderdeel van de langere Franse ridderroman “Renaud de Montauban”. Er zijn in de loop der tijden verschillende versies ontstaan, die van elkaar afwijken: andere plaatsnamen, personen heten anders of het verhaal speelt zich enigszins anders af. Er zijn ook minstens twee verschillende versies van het einde van dit middeleeuwse verhaal. Maar in wezen gaat het om een strijd tussen de hoogste vorst en lagere adel. Die laatste groep verzet zich als een soort vrijheidsstrijders tegen een al te autoritair regime. Dat heeft dit verhaal populair gemaakt in streken met een grote vrijheidsdrang, zoals de Ardennen en Gascogne in Frankrijk. Wanneer die streken weer eens bezet worden steekt het daar steeds weer de kop op, zoals tijdens de Tweede Wereldoorlog in de Ardennen.


Het gebeuren  


Aymon (Heemon, Heem), heer van Dordogne (of Dendermonde), heeft een jarenlange onenigheid met zijn leenheer Karel de Grote, omdat hij naar eigen mening te weinig beloond is voor zijn steun aan de Frankische keizer. Om een verzoening te bereiken schenkt Karel hem een hoeveelheid goud en mag Aymon trouwen met Karels zus Aye. Uit dat huwelijk worden vier zonen geboren: Ritsaert, Writsaert, Adelaert en Reinout. (In de Franse versie: Richard, Guichard, Alard en Renaud.)


Aymon slaat hen tot ridder en geeft hen elk een paard. Reinout is echter een krachtpatser, waartegen geen rijdier bestand blijkt, de jongen brengt ongewild telkens zijn paarden letsel toe. Het wordt zoeken naar een paard dat tegen hem op kan. Uiteindelijk wordt Reinout naar een burcht gebracht waar een door iedereen gevreesd paard is opgesloten. Reinout weet het te temmen en voortaan berijdt hij het Ros Beiaard (Bayard).


Op een hofdag ontmoet Reinout zijn neef Lodewijk (of Bertolai), die jaloers op hem is en aanspraak maakt op Beiaard. Hij daagt Reinout uit tot een partij schaak, met als inzet het hoofd van de verliezer. Lodewijk verliest, maar begint Reinout te kleineren, waardoor deze in zo’n woede ontsteekt dat hij Louis een klap op zijn hoofd geeft met het zware zilveren schaakbord. Die dreun overleeft Louis niet. Dat geeft uiteraard problemen met oom Karel, die woedend is over de dood van Louis. De vier broers, de Heemskinderen, slaan op de vlucht en door alle vier op Beiaard te springen, kunnen ze aan Karel ontkomen. Maar die zweert dat hij ze zal vinden!


Na wat omzwervingen in de bossen komen ze magiër Malegijs (Maugis) tegen, die hen zal helpen met het herbouwen van de burcht Montelbaen (Montauban) in de Ardennen. Karel weet hen daar echter te vinden en belegert met een grote troepenmacht hun schuiloord. Gelukkig komt als de nood het hoogst is en de overgave nabij een oude man opdagen, die zich herinnert dat er een onderaardse vluchtgang bestaat. Zo ontkomt het viertal op Beiaard aan de keizer. Tijdens hun vlucht springt Beiaard in Dinant over de Maas en splijt daarbij een rots, de rocher Bayard (Beiaardrots).


Uiteindelijk beseffen de Heemskinderen dat ze nooit van Karel kunnen winnen en ze rijden terug naar Dendermonde (Dordogne), waar ze hun moeder Aye huilend aantreffen. Karel blijkt Aymon gevangen te hebben genomen en Aye voorziet dat haar zonen hetzelfde lot wacht. Daarom gaat Aye naar haar broer om vrede af te smeken. Karel stemt niet meteen van harte toe, maar zijn gevolg van trouwe ridders dringt aan niet langer koppig te zijn en een eind te maken aan deze jarenlange strijd. Karel stelt als voorwaarde dat Beiaard aan hem wordt overgeleverd.


Omdat hij niet anders kan, stemt Reinout ermee in zijn paard op te offeren, maar hij wil het niet levend aan Karel geven. Daarom wordt Beiaard met molenstenen om zijn hals op de plaats waar de Dender in de Schelde uitkomt (de Maas in de andere versies) gegooid, om zo te verdrinken. Maar het ros weet tot tweemaal toe met zijn hoeven de molenstenen te verbrijzelen en naar de oever te zwemmen. Als Beiaard bij een derde poging opnieuw boven water verschijnt, wordt het Reinout te machtig en draait die zijn hoofd om. Als Beiaard dat ziet, denkt het paard dat Reinout zich van hem heeft afgekeerd en wil het niet langer leven. Beiaard verdwijnt nu voorgoed onder water.


In andere versies zijn het Karel en zijn aanhang die Beiaard willen verdrinken, maar daarbij ontsnapt het paard en verdwijnt in de Ardense bossen. Reinout gaat een eenvoudig leven als landarbeider leiden, maar blijft zoeken naar zijn paard en hoort op het eind van het verhaal een bekend gehinnik.


Plaatsen en beelden


In Wallonië dingt de ruïne van Montauban nabij Buzenol in de Gaumestreek naar de titel van burcht van de Heemskinderen (Château des Quatre Fils Aymon op NGI-stafkaarten), maar ook de kasteelruïnes van Poilvache langs de Maas in Yvoir prijzen zich aldus aan. We citeerden reeds de Rocher Bayard in Dinant, maar ook in het Franse Bogny-sur-Meuse is er sprake van vier kleine rotspieken die omhoogsteken op een heuvelkam en dus doen denken aan ons illustere viertal. Dendermonde heeft zijn Ros Beiaard ommegang en Mechelen heeft intussen ook Reinouts ros in een stoet opgenomen, dus ook daar de onontkoombare rivaliteit.


Standbeelden van de Heemskinderen op Beiaard staan in Dendermonde, Grembergen, het Nederlandse Nijkerk en Geldrop, het Waals-Brabantse dorp Orp-le-Grand, in Namen (overgebracht van Expo ’58) en Gent (restant van Wereldtentoonstelling 1913) en dan spreken we nog niet over de huizen met gevelstenen, restaurants en pizzeria’s die zich om een of andere reden verbonden voelen met die middeleeuwse helden.


Virton

Mozaiek  op zijgevel Aux Dominos, Virton

© foto: Danielle Janssens